اتیان سوگند در دعاوی حقوقی

اتیان سوگند، که در زبان حقوقی به معنای ادای قسم و سوگند خوردن است، یکی از شیوه های اثبات حق در محاکم قضایی به شمار می رود. این عمل با الفاظ جلاله ای نظیر والله، بالله و تالله یا ذکر نام خداوند متعال به هر زبانی انجام می شود و می تواند موضوع دعوا را تأیید یا انکار کند. آگاهی از شرایط، انواع، تشریفات و آثار حقوقی اتیان سوگند برای هر فردی که درگیر یک پرونده قضایی است، از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که عدم رعایت این اصول می تواند منجر به از دست رفتن حق شود.

اتیان سوگند در نظام حقوقی ایران، به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا، جایگاه ویژه ای دارد. در مواقعی که دلایل و مدارک مستند دیگری برای اثبات یک ادعا یا انکار آن در دسترس نباشد، سوگند می تواند فصل الخطاب باشد. این مقاله به بررسی جامع و دقیق مفهوم، انواع، شرایط، تشریفات و پیامدهای حقوقی اتیان سوگند در دعاوی حقوقی می پردازد. هدف، ارائه یک راهنمای کامل و قابل فهم است که هم برای افراد درگیر در پرونده های حقوقی، هم برای دانشجویان و پژوهشگران حقوقی و هم برای وکلای دادگستری مفید و کاربردی باشد.

۱. اتیان سوگند چیست؟ (مفهوم و مبانی قانونی)

اتیان سوگند، عملی حقوقی و شرعی است که در آن، فرد برای اثبات یا رد یک ادعا، با تکیه بر نام خداوند متعال، سخنی را به زبان می آورد و بدین وسیله، صداقت خود را گواهی می دهد. این عمل ریشه در متون دینی و فقهی دارد و در قوانین موضوعه کشور نیز به تفصیل به آن پرداخته شده است.

۱.۱. تعریف لغوی و اصطلاحی اتیان سوگند

از منظر لغوی، «اتیان» به معنای آوردن و «سوگند» به معنای قسم خوردن است. بنابراین، اتیان سوگند یعنی «قسم خوردن». در اصطلاح حقوقی و قضایی، اتیان سوگند به عملی گفته می شود که یکی از طرفین دعوا، در حضور مرجع قضایی و با ذکر نام خداوند متعال، صحت یا بطلان ادعایی را که فاقد دلیل اثباتی دیگر است، تأیید یا انکار می کند. این عمل، یک دلیل اثباتی مستقل محسوب شده و آثار حقوقی مهمی در پی دارد.

۱.۲. جایگاه اتیان سوگند در ادله اثبات دعوا

قانون گذار جمهوری اسلامی ایران، در قانون مدنی و قانون آیین دادرسی مدنی، اتیان سوگند را به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا به رسمیت شناخته است. ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی صراحتاً بیان می دارد: هر کس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند و مدعی علیه هرگاه در مقام دفاع منکر شود، می تواند قسم یاد کند و مدعی علیه در صورت عدم اثبات دعوا و در صورت مطالبه مدعی، می تواند قسم یاد کند. این ماده، نشان دهنده اهمیت سوگند در مواقعی است که دلایل دیگری مانند سند، اقرار یا شهادت شهود، برای اثبات دعوا کافی نباشند. سوگند به عنوان آخرین حربه، برای روشن شدن حقیقت و فیصله دادن به نزاع، مورد استفاده قرار می گیرد.

۱.۳. الفاظ قانونی اتیان سوگند

برای اینکه سوگند دارای اعتبار قانونی باشد، باید با الفاظ خاصی ادا شود. ماده ۲۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی در این خصوص تعیین تکلیف کرده است: سوگند باید مطابق قرار دادگاه و با لفظ جلاله (والله – بالله – تالله) یا نام خداوند متعال به سایر زبان ها ادا گردد و در صورت نیاز به تغلیظ دادگاه کیفیت ادای آن را از حیث زمان، مکان و الفاظ تعیین می نماید. در هرحال فرقی بین مسلمان و غیرمسلمان در ادای سوگند به نام خداوند متعال نخواهد بود. مراتب اتیان سوگند صورت جلسه می گردد. این ماده بر لزوم رعایت فرم و محتوای سوگند برای اعتبار بخشیدن به آن تأکید دارد. همچنین، به یکسان بودن تشریفات سوگند برای مسلمان و غیرمسلمان، در صورت ادای آن به نام خداوند متعال، اشاره می کند.

۲. انواع سوگند در دعاوی حقوقی (بررسی دقیق و تفصیلی)

در نظام حقوقی ایران، سوگند در دعاوی حقوقی به چند دسته اصلی تقسیم می شود که هر یک شرایط و آثار خاص خود را دارند. شناخت این انواع برای طرفین دعوا و قضات از اهمیت زیادی برخوردار است.

۲.۱. سوگند بتی (قاطع دعوا)

سوگند بتی یا قاطع دعوا، رایج ترین نوع سوگند در دعاوی حقوقی است. این سوگند به دلیل ماهیت فیصله بخش خود، «قاطع دعوا» نامیده می شود؛ به این معنا که با ادای آن، دعوا خاتمه یافته و حکم بر اساس آن صادر می شود.

تعریف و مفهوم

سوگند بتی، سوگندی است که خواهان یا خوانده برای اثبات یا سقوط دعوا، آن را ادا می کند. این سوگند در واقع تعیین کننده نهایی دعواست و دادگاه پس از آن، نمی تواند به دلایل دیگری استناد کند. به همین دلیل، تأکید زیادی بر شرایط و تشریفات آن وجود دارد.

شرایط درخواست و ادای آن

بر اساس مواد ۲۷۲ و ۲۷۳ قانون آیین دادرسی مدنی، شرایط درخواست و ادای سوگند بتی به شرح زیر است:

• فقدان بینه (گواه) کافی از سوی خواهان: اصلی ترین شرط این است که خواهان (مدعی) هیچ دلیل معتبر دیگری مانند سند، اقرار یا شهادت کافی برای اثبات ادعای خود نداشته باشد.
• انکار ادعا توسط خوانده: خوانده (مدعی علیه) باید صراحتاً ادعای خواهان را انکار کند. اگر خوانده سکوت کند یا به نوعی ادعا را بپذیرد، نوبت به سوگند نمی رسد.
• درخواست خواهان برای سوگند خوانده: سوگند باید به درخواست یکی از طرفین باشد و دادگاه نمی تواند رأساً قرار اتیان سوگند بتی صادر کند. ابتدا خواهان از خوانده درخواست سوگند می کند.

آثار حقوقی سوگند بتی

ادای سوگند بتی پیامدهای حقوقی قاطعی دارد:

• سقوط ادعا در صورت سوگند خوانده: اگر خواهان از خوانده درخواست سوگند کند و خوانده قسم بخورد که ادعای خواهان صحیح نیست، ادعای خواهان ساقط می شود و دادگاه به نفع خوانده رأی صادر می کند.
• اثبات ادعا در صورت رد سوگند به خواهان و ادای آن: اگر خوانده از ادای سوگند امتناع ورزد (نکول کند) و سوگند را به خواهان برگرداند (رد سوگند)، در این صورت خواهان می تواند خود سوگند یاد کند. با سوگند خواهان، ادعای او ثابت شده و دادگاه به نفع وی حکم می دهد.

مثال کاربردی: فرض کنید شخصی مبلغ ده میلیون تومان به دیگری قرض داده و هیچ سند یا شاهدی برای اثبات آن ندارد. بدهکار نیز منکر دریافت پول است. در این حالت، طلبکار می تواند از دادگاه بخواهد که بدهکار سوگند یاد کند. اگر بدهکار قسم بخورد که پولی دریافت نکرده، ادعای طلبکار ساقط می شود. اما اگر بدهکار از قسم خوردن امتناع کند و سوگند را به طلبکار واگذار نماید و طلبکار نیز قسم بخورد که پول را قرض داده است، آنگاه دعوا به نفع طلبکار ثابت می شود.

۲.۲. سوگند استظهاری

سوگند استظهاری نوعی سوگند است که در شرایط خاص و برای تقویت یک دلیل ناقص یا رفع ابهام از یک بینه (شاهد) به کار می رود. این سوگند بیشتر در دعاوی بر میت (علیه ورثه متوفی) کاربرد دارد.

تعریف و موارد کاربرد

«استظهار» به معنای طلب کردن کمک و پشتیبانی است. سوگند استظهاری، سوگندی است که خواهان برای اثبات دعوای خود علیه ورثه متوفی، علاوه بر ارائه بینه (مانند شهادت)، باید آن را ادا کند تا ادعایش مورد پذیرش قرار گیرد. هدف از این سوگند، رفع هرگونه ابهام و تردید در اثبات حق در قبال شخصی است که خود دیگر قادر به دفاع نیست.

شرایط و نحوه ادای آن

مواد ۲۷۸ و ۲۷۹ قانون آیین دادرسی مدنی، شرایط و نحوه ادای سوگند استظهاری را تبیین می کنند:

• در دعوای بر میت پس از اقامه بینه: اصلی ترین کاربرد آن در دعواهایی است که خواهان علیه متوفی ادعایی دارد و ورثه متوفی خوانده دعوا هستند. در این موارد، حتی اگر خواهان بینه معتبری (مانند شهادت شهود) برای اثبات حق خود ارائه دهد، باز هم برای تقویت دلیل و قطعیت امر، لازم است که خود نیز سوگند یاد کند.
• لزوم سوگند خواهان (یا وراث): خواهان یا وراث او (در صورتی که خود وارث متوفی باشد و ادعایی علیه میت داشته باشد)، باید سوگند یاد کنند.

مثال کاربردی: شخصی ادعا می کند که متوفی مبلغی به او بدهکار بوده و دو شاهد نیز برای اثبات این بدهی معرفی می کند. با این حال، چون متوفی قادر به دفاع از خود نیست، دادگاه برای احتیاط بیشتر و قطعیت یافتن ادعا، از خواهان می خواهد که علاوه بر شهادت شهود، خود نیز سوگند یاد کند که این ادعا صحت دارد.

آثار حقوقی

عدم ادای سوگند استظهاری، حتی با وجود بینه، می تواند موجب سقوط حق مورد ادعا شود. این امر نشان دهنده اهمیت و جایگاه این سوگند در برخی از دعاوی است.

۲.۳. سوگند تکمیلی

سوگند تکمیلی، همان طور که از نامش پیداست، برای تکمیل یک دلیل ناقص به کار می رود و در برخی دعاوی مالی، به خواهان این امکان را می دهد که با ارائه یک گواه و یک سوگند، ادعای خود را اثبات کند.

تعریف و موارد کاربرد

سوگند تکمیلی، سوگندی است که خواهان برای تکمیل دلیل ناقص خود، مانند شهادت یک گواه، ادا می کند. این نوع سوگند در دعاوی مالی که امکان اقامه بینه شرعی کامل (مثل دو شاهد مرد عادل) وجود ندارد، کاربرد دارد.

شرایط و نحوه ادای آن

ماده ۲۷۷ قانون آیین دادرسی مدنی، شرایط و نحوه ادای سوگند تکمیلی را مشخص می کند:

• در کلیه دعاوی مالی: این سوگند در دعاوی مالی مانند قرض، ثمن معامله، مهریه، نفقه و … کاربرد دارد.
• عدم امکان اقامه بینه شرعی کامل: در صورتی که خواهان نتواند دو گواه مرد عادل (بینه شرعی کامل) ارائه دهد.
• با معرفی یک گواه مرد یا دو گواه زن به ضمیمه یک سوگند خواهان: خواهان می تواند با ارائه شهادت یک شاهد مرد یا دو شاهد زن، به ضمیمه سوگند خود، ادعایش را ثابت کند.
• تقدم شهادت گواه بر سوگند: تبصره ماده ۲۷۷ تصریح می کند که ابتدا گواه واجد شرایط شهادت می دهد و سپس سوگند توسط خواهان ادا می شود.

مثال کاربردی: شخصی مدعی است که مبلغی را به دیگری قرض داده است. او تنها یک شاهد مرد برای این ادعا دارد و نمی تواند شاهد دومی پیدا کند. در این حالت، اگر آن یک شاهد مرد شهادت دهد، خواهان می تواند با ادای سوگند خود، ادعایش را تکمیل و اثبات کند.

آثار حقوقی

با ادای سوگند تکمیلی توسط خواهان، دلیل ناقص او کامل شده و ادعای وی اثبات می گردد و دادگاه بر اساس آن حکم صادر خواهد کرد.

۲.۴. تفاوت اتیان سوگند و قسامه

اغلب مشاهده می شود که مفاهیم اتیان سوگند و قسامه با یکدیگر خلط می شوند، در حالی که این دو تفاوت های ماهوی و کاربردی مهمی دارند.

قسامه، یک نوع خاص از سوگند است که صرفاً در امور کیفری (به ویژه در جرایم علیه تمامیت جسمانی مانند قتل و جرح) و در شرایطی که «لوث» حاصل شده باشد، کاربرد دارد. لوث به حالتی گفته می شود که شواهد و قرائن موجود در پرونده، ظن قوی به ارتکاب جرم توسط متهم ایجاد می کند، اما بینه شرعی (شهادت دو شاهد مرد عادل) برای اثبات قطعی جرم در دسترس نیست. در چنین مواردی، اولیای دم متوفی یا مجنی علیه می توانند با ادای سوگندهایی خاص و به تعداد مشخص (مثلاً ۵۰ سوگند در قتل)، اتهام را ثابت کنند.

در مقابل، اتیان سوگند که در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت، عمدتاً در دعاوی حقوقی کاربرد دارد و می تواند ماهیت مالی یا غیرمالی داشته باشد. شرایط ادای سوگند، تعداد سوگندها و آثار حقوقی آن با قسامه کاملاً متفاوت است. تأکید می شود که نباید این دو مفهوم را به جای یکدیگر به کار برد، زیرا هر یک دارای مبانی، شرایط و پیامدهای قانونی مجزایی هستند.

سوگند بتی قاطع دعواست و در نبود سایر دلایل، به نزاع خاتمه می دهد، در حالی که سوگند استظهاری برای تقویت دلیل در دعاوی بر میت و سوگند تکمیلی برای تکمیل دلیل ناقص در دعاوی مالی به کار می رود.

۳. شرایط عمومی اتیان سوگند در دادگاه

برای اینکه سوگند ادا شده در دادگاه از نظر قانونی معتبر باشد و بتواند مستند صدور حکم قرار گیرد، باید شرایط عمومی خاصی را دارا باشد. این شرایط، در مواد مختلف قانون آیین دادرسی مدنی و قانون مدنی مورد تأکید قرار گرفته اند.

۳.۱. فقدان دلایل کافی و انکار مدعی علیه

ماده ۲۷۲ قانون آیین دادرسی مدنی به صراحت بیان می کند که: هر گاه خواهان (مدعی) فاقد بینه و گواه واجد شرایط باشد و خوانده (مدعی علیه) منکر ادعای خواهان بوده به تقاضای خواهان، منکر، ادای سوگند می نماید و به موجب آن ادعا ساقط خواهد شد. این شرط اساسی نشان می دهد که سوگند یک دلیل مکمل است، نه جایگزین دلایل اصلی. به بیان دیگر، ابتدا باید مدعی تلاش کند تا با اسناد، اقرار یا شهادت شهود، ادعای خود را ثابت کند و تنها در صورت عدم موفقیت و انکار طرف مقابل، نوبت به درخواست سوگند می رسد.

۳.۲. انتساب موضوع دعوا به شخص اداکننده سوگند

سوگند باید توسط شخصی ادا شود که موضوع دعوا به او منتسب است. یعنی اگر موضوع دعوا، حقی است که به یک نفر تعلق دارد یا وظیفه ای است که بر عهده اوست، سوگند نیز باید توسط همان شخص ادا شود. به همین دلیل، ماده ۱۳۲۷ قانون مدنی تأکید دارد که در دعاوی بر صغیر و مجنون، نمی توان قسم را بر ولی یا وصی یا قیم متوجه کرد، مگر نسبت به اعمالی که خودشان به عنوان ولی، وصی یا قیم انجام داده اند و هنوز در آن سمت هستند. سوگند، امری شخصی است و قائم به شخص قسم خورنده است.

۳.۳. اهلیت اداکننده سوگند

برای اینکه سوگند دارای اعتبار شرعی و قانونی باشد، اداکننده آن باید دارای اهلیت باشد. اهلیت در این زمینه شامل بلوغ، عقل و قصد است. شخص نابالغ (صغیر)، دیوانه (مجنون) یا کسی که در حالت بی هوشی یا مستی سوگند یاد می کند، به دلیل نداشتن قصد یا عقل کافی، سوگندش فاقد اعتبار است. همچنین، سوگند باید از روی اختیار باشد و سوگند تحت اکراه و اجبار نیز فاقد ارزش است.

۳.۴. موضوع سوگند باید از امور قابل اثبات با سوگند باشد

همه دعاوی با سوگند قابل اثبات نیستند. ماده ۲۷۱ قانون آیین دادرسی مدنی بیان می کند: در کلیه دعاوی مالی و سایر حقوق الناس از قبیل نکاح، طلاق، رجوع در طلاق، نسب، وکالت و وصیت که فاقد دلایل و مدارک معتبر دیگر باشد سوگند شرعی به شرح مواد آتی می تواند ملاک و مستند صدور حکم دادگاه قرار گیرد. این ماده نشان می دهد که عمدتاً دعاوی مالی و حقوق الناس با سوگند قابل اثبات هستند. اما ماده ۲۸۰ همین قانون استثنایی را مطرح می کند: در حدود شرعی حق سوگند نیست مگر در سرقت که فقط نسبت به جنبه حق الناسی آن سوگند ثابت است ولی حد سرقت با آن سوگند ثابت نخواهد شد. بنابراین، در حدود الهی، بجز مورد خاص سرقت (و آن هم صرفاً در جنبه حق الناسی)، سوگند به عنوان دلیل اثباتی پذیرفته نیست.

۳.۵. درخواست صریح یکی از طرفین

دادگاه نمی تواند به صورت خودجوش و بدون درخواست از سوی یکی از طرفین دعوا، دستور اتیان سوگند دهد. ماده ۲۸۳ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می دارد: دادگاه نمی تواند بدون درخواست اصحاب دعوا سوگند دهد و اگر سوگند داد اثری بر آن مترتب نخواهد بود و چنانچه پس از آن، درخواست اجرای سوگند شود باید سوگند تجدید گردد. این اصل، نشان دهنده ماهیت خصوصی سوگند به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا است و طرفین باید فعالانه آن را درخواست کنند.

۴. تشریفات و نحوه اتیان سوگند در دادگاه

ادای سوگند در دادگاه، یک تشریفات قانونی دارد که رعایت دقیق آن برای اعتبار سوگند الزامی است. این مراحل شامل صدور قرار، نحوه ادای سوگند، زمان و مکان آن و ثبت جزئیات است.

۴.۱. صدور قرار اتیان سوگند

قبل از ادای سوگند، دادگاه باید قرار اتیان سوگند صادر کند. ماده ۲۷۰ قانون آیین دادرسی مدنی در این خصوص می گوید: در مواردی که صدور حکم دادگاه، منوط به سوگند شرعی می باشد، دادگاه به درخواست متقاضی، قرار اتیان سوگند صادر کرده و در آن، موضوع سوگند و شخصی را که باید سوگند یاد کند تعیین می نماید. این قرار باید به صراحت موضوع مورد قسم و فرد اداکننده را مشخص کند تا از هرگونه ابهام جلوگیری شود.

۴.۲. کیفیت ادای سوگند

ماده ۲۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی، نحوه ادای سوگند را به وضوح تشریح می کند: سوگند باید مطابق قرار دادگاه و با لفظ جلاله (والله – بالله – تالله) یا نام خداوند متعال به سایر زبان ها ادا گردد و در صورت نیاز به تغلیظ دادگاه کیفیت ادای آن را از حیث زمان، مکان و الفاظ تعیین می نماید. در هرحال فرقی بین مسلمان و غیرمسلمان در ادای سوگند به نام خداوند متعال نخواهد بود. این ماده چند نکته کلیدی را مشخص می کند:

• مطابقت با قرار دادگاه: متن و محتوای سوگند باید دقیقاً همان چیزی باشد که در قرار دادگاه تعیین شده است.
• استفاده از الفاظ جلاله: کلماتی مانند والله، بالله و تالله یا معادل آن ها در زبان های دیگر (با ارجاع به نام خداوند) ضروری است.
• تغلیظ سوگند: در شرایط خاص و به تشخیص دادگاه، ممکن است سوگند تغلیظ شود. تغلیظ سوگند به معنای سنگین تر کردن و جدی تر گرفتن آن است که می تواند با تعیین زمان خاص (مثلاً در یک مکان مقدس یا در ساعتی خاص) یا با افزودن الفاظی که قسم را پرقدرت تر می کند، صورت گیرد.
• تساوی مسلمان و غیرمسلمان: همان طور که ماده اشاره دارد، در ادای سوگند به نام خداوند متعال، تفاوتی بین مسلمان و غیرمسلمان وجود ندارد.

۴.۳. زمان و مکان ادای سوگند

بر اساس ماده ۲۸۸ قانون آیین دادرسی مدنی، اتیان سوگند باید در جلسه دادگاه رسیدگی کننده به دعوا انجام شود. این اصل، اهمیت حضور اداکننده سوگند در مرجع قضایی را نشان می دهد. با این حال، قانون مواردی را برای انعطاف پذیری در نظر گرفته است:

• در صورت عدم حضور: اگر شخصی که باید سوگند یاد کند، بدون عذر موجه در جلسه دادگاه حاضر نشود، دادگاه می تواند وقت دیگری برای ادای سوگند تعیین کند و طرفین را احضار نماید (ماده ۲۸۲).
• عذر موجه برای عدم حضور: در صورتی که اداکننده سوگند به دلیل عذر موجه (مانند بیماری) نتواند در دادگاه حاضر شود، دادگاه می تواند وقت دیگری معین کند، یا خود دادرس دادگاه نزد او حاضر شود، یا به قاضی دیگری نیابت دهد تا او را سوگند داده و صورت جلسه را به دادگاه ارسال کند.

۴.۴. ثبت مراتب اتیان سوگند

یکی از مهمترین تشریفات، ثبت دقیق جزئیات اتیان سوگند است. ماده ۲۸۱ قانون آیین دادرسی مدنی تصریح می کند: مراتب اتیان سوگند صورت جلسه می گردد. این صورت جلسه باید شامل تمامی اطلاعات مربوط به سوگند، از جمله تاریخ، زمان، مکان، نام اداکننده سوگند، الفاظ دقیق ادا شده، و هرگونه شرایط تغلیظی باشد. این سند رسمی، مستند دادگاه برای صدور حکم خواهد بود.

۴.۵. نحوه درخواست سوگند

درخواست سوگند از سوی متقاضی می تواند شفاهی یا کتبی باشد (ماده ۲۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی). اگر درخواست شفاهی باشد، باید در صورت جلسه دادگاه قید شده و به امضای درخواست کننده برسد. این درخواست را می توان تا پایان دادرسی (قبل از صدور رأی نهایی) مطرح کرد.

۴.۶. محتوای سوگند

محتوای سوگند نیز اهمیت فراوانی دارد و باید دقیق و مشخص باشد. ماده ۲۸۵ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می دارد: در صورتی که سوگند از سوی منکر باشد، سوگند بر عدم وجود یا عدم وقوع ادعای مدعی، یاد خواهد شد و چنانچه سوگند از سوی مدعی باشد، سوگند بر وجود یا وقوع ادعا علیه منکر به عمل خواهد آمد. به هرحال باید مقصود درخواست کننده سوگند معلوم و صریح باشد که کدامیک از این امور است. این ماده تاکید دارد که باید کاملاً مشخص باشد که آیا قسم برای انکار یک ادعا است (مثل والله که این اتفاق نیفتاده است) یا برای اثبات آن (مثل والله که این حق به من تعلق دارد).

۵. آثار حقوقی اتیان سوگند و پیامدهای نکول یا سوگند دروغ

اتیان سوگند، یک عمل صرفاً تشریفاتی نیست، بلکه دارای آثار حقوقی بسیار مهمی است که می تواند سرنوشت یک پرونده را تغییر دهد. همچنین، امتناع از سوگند (نکول) یا ادای سوگند دروغ، پیامدهای خاص خود را در پی دارد.

۵.۱. اثبات یا سقوط دعوا

اصلی ترین اثر حقوقی ادای سوگند، اثبات یا سقوط دعوا است. همان طور که پیشتر نیز اشاره شد، در سوگند بتی (قاطع دعوا):

• اگر خواهان از خوانده درخواست سوگند کند و خوانده سوگند یاد کند که ادعای خواهان صحیح نیست، ادعای خواهان ساقط می شود.
• اگر خوانده از سوگند نکول کند (امتناع ورزد) و سوگند را به خواهان برگرداند و خواهان سوگند یاد کند، ادعای خواهان ثابت می شود.

در سوگند استظهاری و تکمیلی نیز، ادای سوگند به اثبات دعوا کمک می کند و در صورت عدم ادای آن، ممکن است حق مورد ادعا ساقط گردد. دادگاه پس از اتیان سوگند، بر اساس آن رأی صادر خواهد کرد و این رأی قابل اعتراض و تجدید نظر است، اما معمولاً خود سوگند دوباره مورد بررسی قرار نمی گیرد مگر اینکه تشریفات قانونی آن رعایت نشده باشد.

۵.۲. نکول از سوگند (امتناع از ادای سوگند یا رد آن)

نکول به معنای امتناع از ادای سوگند یا رد آن به طرف مقابل است. نکول، دارای پیامدهای حقوقی مهمی است:

• مراحل اخطار دادگاه: ماده ۲۷۴ قانون آیین دادرسی مدنی مقرر می دارد: چنانچه منکر از ادای سوگند و رد آن به خواهان نکول نماید دادگاه سه بار جهت اتیان سوگند یا رد آن به خواهان، به منکر اخطار می کند، در غیر این صورت ناکل شناخته خواهد شد. این اخطارهای مکرر فرصتی به فرد می دهد تا تصمیم خود را تغییر دهد.
• واگذاری سوگند به طرف مقابل: در صورت نکول خوانده، دادگاه ادای سوگند را به خواهان واگذار می کند (رد سوگند).
• آثار نکول:
  • اگر خوانده از سوگند نکول کند و خواهان سوگند یاد کند، ادعای خواهان ثابت می شود.
  • اگر خواهان از ادای سوگند نکول کند، ادعای او ساقط خواهد شد.

بنابراین، نکول از سوگند به منزله پذیرش تبعات حقوقی آن است و می تواند به ضرر فرد نکول کننده تمام شود.

۵.۳. سوگند کاذب (سوگند دروغ)

سوگند کاذب یا سوگند دروغ، به معنای ادای سوگند با علم به خلاف واقع بودن آن است. این عمل، علاوه بر اینکه از نظر شرعی حرام و از نظر اخلاقی مذموم است، می تواند پیامدهای کیفری نیز در پی داشته باشد.

• عدم تاثیر مستقیم بر پرونده در زمان ادای سوگند: در زمان ادای سوگند، فرض بر صحت آن است و دادگاه بر اساس همان سوگند حکم صادر می کند. کشف دروغ بودن سوگند، رأی صادر شده را به صورت خودکار باطل نمی کند.
• پیامدهای کیفری: اگر اثبات شود که فردی عمداً سوگند دروغ یاد کرده است، این عمل جرم محسوب شده و مستوجب مجازات است. ماده ۶۱ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) به این موضوع اشاره دارد و برای شهادت دروغ یا سوگند دروغ در دادگاه، مجازاتی از جمله حبس تعیین کرده است. اثبات سوگند دروغ معمولاً پس از صدور رأی و با طرح دعوای جدید امکان پذیر است.
• آثار اخلاقی و شرعی: سوگند دروغ از گناهان کبیره محسوب می شود و آثار معنوی و اخلاقی منفی بسیاری برای فرد به همراه دارد.

۶. موارد و نکات تکمیلی در خصوص اتیان سوگند

علاوه بر موارد اصلی مطرح شده، در خصوص اتیان سوگند نکات و جزئیات دیگری نیز وجود دارد که آگاهی از آن ها می تواند در فرآیند دادرسی مفید باشد.

۶.۱. سکوت خوانده به علت عارضه یا تعمد

گاهی اوقات خوانده در جلسه دادرسی در مقابل ادعای خواهان سکوت می کند. ماده ۲۷۶ قانون آیین دادرسی مدنی به این حالت پرداخته است: هر گاه خوانده درجلسه دادرسی در قبال ادعای خواهان به علت عارضه ای از قبیل لکنت زبان یا لال بودن سکوت نماید قاضی دادگاه راسا یا به وسیله مترجم یا متخصص امر مراد وی را کشف یا عارضه را برطرف می نماید و چنانچه سکوت خوانده و استنکاف وی از باب تعمد و ایذاء باشد دادگاه ضمن تذکر عواقب شرعی و قانونی کتمان حقیقت سه بار به خوانده اخطار می نماید که در نتیجه استنکاف، ناکل شناخته می شود، در این صورت با سوگند خواهان دعوی ثابت و حکم بر محکومیت خوانده صادر خواهد شد. این ماده نشان می دهد که دادگاه ابتدا سعی در رفع مشکل ارتباطی خوانده دارد و در صورت عمدی بودن سکوت، مانند نکول با او برخورد می کند.

۶.۲. درخواست مهلت برای قبول یا رد سوگند

ممکن است شخصی که از او خواسته شده سوگند یاد کند، برای تصمیم گیری در مورد قبول یا رد سوگند، نیاز به مهلت داشته باشد. ماده ۲۸۷ قانون آیین دادرسی مدنی در این باره بیان می کند: اگر کسی که باید سوگند یادکند برای قبول یا رد سوگند مهلت بخواهد، دادگاه می تواند به اندازه ای که موجب ضرر طرف نشود به او یک بار مهلت بدهد. این مهلت، برای جلوگیری از تضییع حقوق طرف مقابل، تنها یک بار و با رعایت شرایط خاص قابل اعطا است.

۶.۳. انصراف از درخواست سوگند

خواهان یا مدعی که درخواست سوگند کرده است، می تواند از درخواست خود انصراف دهد. ماده ۲۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی در این خصوص مقرر می دارد: هرگاه کسی که درخواست سوگند کرده است از تقاضای خود صرف نظر نماید دادگاه با توجه به سایر مستندات به دعوا رسیدگی نموده و رای مقتضی صادر می نماید. این بدان معناست که با انصراف از درخواست سوگند، پرونده از مسیر سوگند خارج شده و دادگاه با بررسی سایر ادله موجود، به دعوا رسیدگی خواهد کرد.

۶.۴. اتیان سوگند در خارج از کشور و تفاوت قوانین

موضوع اتیان سوگند ممکن است در دعاوی با جنبه بین المللی نیز مطرح شود. قواعد و تشریفات مربوط به سوگند در کشورهای مختلف متفاوت است. در حالی که در نظام حقوقی ایران، سوگند به نام خداوند متعال و با الفاظ جلاله صورت می گیرد، در برخی کشورها ممکن است اشکال دیگری داشته باشد (مثلاً ادای سوگند بر کتاب مقدس). از این رو، در صورتی که دعوایی در خارج از کشور مطرح باشد یا نیاز به ادای سوگند در دادگاه های بین المللی وجود داشته باشد، لازم است از قوانین و مقررات محلی و بین المللی مربوط به اتیان سوگند در آن حوزه قضایی آگاهی کامل داشت.

نتیجه گیری

اتیان سوگند در دعاوی حقوقی، به عنوان یک ابزار حیاتی و آخرین راهکار اثباتی در نظام حقوقی ایران، نقش کلیدی ایفا می کند. این نهاد حقوقی، ریشه در آموزه های شرعی داشته و در فقدان سایر ادله قاطع، می تواند به عنوان فصل الخطاب نزاعات حقوقی عمل کند. با شناخت دقیق انواع سوگند (بتی، استظهاری و تکمیلی)، رعایت شرایط عمومی اهلیت، انتساب موضوع و فقدان دلایل کافی، و همچنین پیروی از تشریفات قانونی صدور قرار، کیفیت ادای سوگند، و ثبت آن در دادگاه، می توان از این دلیل اثباتی به نحو صحیح بهره برداری کرد.

پیامدهای حقوقی ادای سوگند، از جمله اثبات یا سقوط دعوا، نشان دهنده اهمیت آن است. همچنین، نکول از سوگند یا ادای سوگند دروغ، هر یک آثار و مجازات های خاص خود را در پی دارند که آگاهی از آن ها ضروری است. پیچیدگی ها و جزئیات فراوان در زمینه اتیان سوگند، تأکید بر لزوم کسب آگاهی کامل و مشاوره با وکلای متخصص را دوچندان می کند تا طرفین دعوا بتوانند با دیدی روشن و تصمیم گیری آگاهانه، از حقوق خود در محاکم قضایی دفاع نمایند و از این ابزار قانونی به نحو بهینه استفاده کنند.

برای دریافت مشاوره حقوقی تخصصی در زمینه دعاوی خود و بررسی امکان و نحوه اتیان سوگند، با وکلای مجرب ما تماس حاصل فرمایید.